Hoogwaterveiligheid op orde brengen
Door klimaatverandering en aanscherping van de normen voor waterveiligheid moeten we in het Zuidelijk Maasdal extra stappen zetten om ons beter te beschermen tegen hoogwater. In dit gebied kan het water namelijk in korte tijd snel stijgen. Waar mensen in Noord-Limburg en de provincie Noord-Brabant soms twee dagen de tijd hebben om zich voor te bereiden op hoogwater, is dat hier vaak maar een paar uur.
Hoe werkt de rivier de Maas?
Wie langs de Maas staat, ziet niet altijd hoe dynamisch de rivier is. De hoeveelheid water die door de Maas stroomt, kan sterk verschillen en zorgt soms voor overlast. Maar wat is zo'n hoogwatergolf precies? En wat gebeurt er als die het Zuidelijk Maasdal bereikt? In onze animatievideo leggen we uit hoe de rivier de Maas werkt.
Uitgeschreven tekst
(Beeldtitel: De werking van de rivier de Maas.) VERTELLER: De Maas ontspringt in Frankrijk en is een regenrivier van ongeveer 925 kilometer lang. De hoeveelheid water die door de rivier stroomt, is sterk afhankelijk van de neerslag die valt in het stroomgebied in Frankrijk, België, Nederland en delen van Luxemburg en Duitsland. (Een kaart van West-Europa verschijnt. Een blauwe lijn volgt de Maas vanaf het Plateau van Langres in Frankrijk naar het noorden tot aan de monding in de Noordzee. Langs de rivier verschijnen groene stippen met plaatsnamen, waaronder Neufchâteau, Verdun, Charleville-Mézières, Givet, Namen, Luik, Maastricht, Roermond, Venlo en Rotterdam). Bij hoogwater kan daardoor wel honderd keer meer water door de Maas stromen dan tijdens een periode van laagwater. Door het heuvelachtige landschap met diepe dalen en de rotsachtige bodem in de Ardennen, wordt regen die daar valt snel afgevoerd. Tijdens een regenbui stijgen beken en zijrivieren daardoor snel. Via deze zijrivieren stroomt het water uiteindelijk naar de Maas. Als het lang of hard regent, stijgt het waterpeil in de zijrivieren en de Maas. Sneeuw in de Ardennen kan deze stijging versterken. De plek en hoeveelheid van de neerslag bepalen hoe hoog en hoe lang een hoogwatergolf wordt. (Opnieuw verschijnt de kaart. Bij Maastricht worden de zijrivieren Jeker, Geul en Voer aangegeven. Verder naar het zuiden, rond Luik, verschijnen de Ourthe, Amblève en Vesder. Grote regenwolken hangen boven het stroomgebied. Een hoogwatergolf beweegt over de Maas vanuit Luik in de richting van Maastricht.) Een hoogwatergolf bereikt Maastricht ongeveer zes uur nadat deze Luik passeert. De Maas in Maastricht is normaliter gestuwd, waardoor er een vast waterpeil is voor de scheepvaart. Bij hoogwater wordt de stuw in Borgharen geopend om zoveel mogelijk water te kunnen afvoeren. Rondom Borgharen en Itteren is al veel ruimte voor de rivier gemaakt. In 2021, toen er 3300 kubieke meter water per seconde door de Maas stroomde dat zijn 80 Olympische zwembaden per minuut zijn er daardoor geen grote overstromingen in het Zuidelijk Maasdal geweest. Aan de noord- en de zuidkant van Maastricht heeft de Maas bij hoogwater veel meer ruimte dan in het centrum. Het water stroomt hier door een flessenhals, waardoor aan de zuidkant het water wordt opgestuwd en in het centrum hoge stroomsnelheden ontstaan. (Ten zuiden van de stad wordt het blauwe water breder weergegeven. Het hoopt zich op voor de nauwere doorgang door Maastricht.) Door klimaatverandering regent het vaker en heviger, waardoor de kans op hoogwater toeneemt. (Een schematisch landschap met bomen en huizen verschijnt. Boven het gebied hangen meerdere regenwolken. Het waterpeil stijgt en neemt steeds meer ruimte in.) Om het gebied ook in de toekomst goed te beschermen, onderzoeken we verschillende maatregelen. Eén daarvan is de Maas meer ruimte geven, zodat de rivier meer water kan afvoeren. Dat kan bijvoorbeeld door de Maas te verbreden of verdiepen, uiterwaarden te verlagen, nieuwe geulen aan te leggen of obstakels in de rivier weg te nemen. Om waterstanden bij hoogwater te verlagen. De locatie en omvang van de verruiming bepalen de hoeveelheid waterstandsdaling die wordt bereikt. (Het eindbeeld verschijnt met het logo van Zuidelijk Maasdal en de website www.zuidelijkmaasdal.nl. Onderaan staan de logo’s van de partners, namelijk het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, Waterschap Limburg en het Hoogwaterbeschermingsprogramma, Provincie Limburg, Gemeente Maastricht, Gemeente Eijsden-Margraten en Sfeervol Meerssen.)
Hoogwaterveiligheid vanuit de Maas wordt in het Zuidelijk Maasdal bepaald door een drietal elementen:
Ruimte voor de rivier
Om ons riviersysteem klaar te maken voor de toekomst, onderzoeken we hoe we de Maas meer ruimte kunnen geven. Door de rivier meer ruimte te geven – ook wel rivierverruiming genoemd – verkleinen we het risico op overstromingen.
De verkenning Zuidelijk Maasdal richt zich op de Nederlandse zijde van de Maas. Maatregelen aan Vlaamse kant, zoals bij Kotem en Herbricht, horen niet bij deze verkenning. We volgen die ontwikkelingen wel, zodat we waar nodig kunnen afstemmen.
Waterkeringen
Uiterlijk in 2050 moeten alle waterkeringen die bescherming bieden tegen hoogwater voldoen aan de wettelijke landelijke waterveiligheidsnorm. Een aantal waterkeringen in het plangebied voldoen nog niet aan de norm.
De verbeteropgave voor deze keringen is complex. Ze moeten niet alleen hoger worden, maar soms ook sterker of stabieler.
Hoge gronden
Niet alleen de waterkeringen worden onderzocht in deze verkenning – ook de hoger gelegen gronden en de aansluitingen op de hoge gronden maken er deel van uit. Door de toenemende afvoer van de Maas kan het zijn dat deze gronden, die nu nog als ‘veilig’ worden gezien, in de toekomst niet meer hoog of sterk genoeg zijn om bescherming te bieden. Hoewel deze hoge gronden geen wettelijke status hebben als waterkering, spelen ze natuurlijk wél een belangrijke rol in de waterveiligheid van het gebied. Daarom wordt in deze verkenning ook gekeken naar de staat van deze gronden en hoe ze bijdragen aan bescherming tegen hoogwater. In het plangebied liggen hoge gronden onder andere aan de westzijde van het centrum van Maastricht en tussen Sint-Pieter en de Belgische grens.